Umsögn um lagafrumvarp - laun dómara
Efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis
12. maí 2026
Efni: Umsögn um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna launa þjóðkjörinna fulltrúa og æðstu embættismanna (viðmið uppfærslu launa), 632., mál.
Dómarafélag Íslands vísar til framkomins frumvarps til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna launa þjóðkjörinna fulltrúa og embættismanna (viðmið uppfærslu launa) þar sem meðal annars er gert ráð fyrir að 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla, sem kveður á um að laun dómara skuli 1. júlí ár hvert hækka miðað við „hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins fyrir næstliðið almanaksár“, verði breytt og að laun dómara skuli taka breytingum 1. apríl og 1. október ár hvert miðað við „hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa allra fullvinnandi ríkisstarfsmanna. Má ráða af frumvarpinu að það byggi að stærstum hluta á vinnu starfshóps forsætisráðherra sem skipaður var 4. júlí 2025 um breytingar á viðmiði launa þjóðkjörinna fulltrúa og æðstu embættismanna sem fá laun ákvörðuð samkvæmt lagaákvæðum en starfshópurinn skilaði skýrslu til forsætisráðherra 20. apríl sl.
Dómarafélag Íslands skilaði til starfshópsins 9. september 2025 sjónarmiðum félagsins varðandi verkefni starfshópsins, sem er meðfylgjandi þessari umsögn. Þar kom fram að félagið gerði ekki athugasemdir við að breytingar verði gerðar á þeim launaviðmiðum sem horfa skuli til við breytingar á launum dómara. Þá tók félagið undir þörfina á því að breytingin feli í sér málefnalega og sanngjarna endurskoðun launa nefndra hópa á einfaldan og fyrirsjáanlegan hátt. Þessi afstaða félagsins er óbreytt.
Dómarafélag Íslands telur jákvætt að horfið sé frá tillögum starfshóps, sem skipaður var 2023 og skilaði niðurstöðu í júní 2024, um að sá hópur launþega sem miða skyldi við væri þeir sem starfi hjá ríkinu, falli undir opinbera stjórnsýslu og teljist stjórnendur og sérfræðingar, og að þess í stað sé miðað við alla fullvinnandi ríkisstarfsmenn. Þá styður félagið að uppfærsla launa eigi sér stað tvisvar á ári og tekur undir það sem fram kemur í athugasemdum með frumvarpinu um að vænta megi að uppfærslur launa myndu þá samræmast betur aðstæðum í efnahagslífi og vera nær þeirri þróun sem á sér stað á vinnumarkaði hverju sinni. Óheppilega löng töf á milli uppfærslu launa og þess viðmiðs sem uppfærslunni ræður hefur skapað óæskilega stöðu auk þess sem uppsöfnuð hækkun hefur þótt skjóta skökku við þegar hún er borin saman við aðstæður á þeim tíma sem uppfærsla á sér stað og þá gleymst að um er að ræða ráðstöfun sem gerð er eftir á og tekur mið af löngu tímabili.
Á hinn bóginn telur Dómarafélag Íslands þörf á að ítreka það, sem félagið benti á í erindi sínu til starfshóps forsætisráðherra 9. september 2025, að nauðsynlegt væri að líta til þess að breytingar á launum viðmiðunarhópa ríkisstarfsmanna hafa ekki reiknast inn í laun dómara fyrr en að meðaltali ári eftir að laun annarra hópa ríkisstarfsmanna hafa hækkað. Launahækkanir dómara geta því fráleitt hafa verið leiðandi fyrir aðra hópa ríkisstarfsmanna í kjarasamningum. Þá vekur félagið athygli á því að dómurum hefur ekki verið fjölgað, málum hefur ekki fækkað og vinnuvika dómara ekki styst og hafa dómarar því ekki notið þeirra kjarabóta sem felast í styttingu vinnuvikunnar sem flestar stéttir vinnumarkaðarins hafa notið. Ekki virðist vera horft til neins af þessum atriðum þegar fullyrt er að dómarar hafi á undanförnum árum notið kjarabóta umfram aðra.
Þá gerir Dómarafélag Íslands athugasemdir við að með 1. mgr. 9. gr. frumvarpsins séu enn og aftur uppi áform um að skerða laun dómara með því að laun dómara skuli einvörðungu hækka um 3,5% 1. júlí í ár í stað 9,7%. Er þetta í fimmta sinn á sjö árum. Með 20. gr. laga nr. 25/2020 var launahækkun dómara í samræmi við 4. mgr. 44. gr. laga um dómstóla frestað frá 1. júlí 2020 til 1. janúar 2021 en ranglega er hermt í athugasemdum með frumvarpinu að frestun tilgreindrar launahækkunar hafi ekki verið látin ná til dómara. Þá var viðmiði við endurskoðun launa dómara breytt til lækkunar með ákvörðun fjármála- og efnahagsráðuneytisins, sem boðuð var með bréfi Fjársýslu ríkisins 29. júní 2022 og tók gildi 1. júlí sama ár, og dómarar að auki endurkrafðir um það sem ráðuneytið taldi vera ofgreidd laun þeirra. Með dómi Hæstaréttar Íslands 22. desember 2023 í máli nr. 39/2023 var íslenska ríkið gert afturreka með þær ákvarðanir. Í þriðja sinn voru laun dómara skert þegar Alþingi, með sama hætti og nú er fyrirhugað, ákvað að laun dómara skyldu aðeins hækka um 2,5% í stað 7,1% á árinu 2023, sbr. 4. gr. laga nr. 52/2023 og svo í fjórða sinn þegar Alþingi ákvað að laun dómara skyldu hækka á árinu 2024 um 66.000 krónur í stað um 8%, sbr. 4. gr. laga nr. 60/2024.
Dómarafélag Íslands minnir á að dómarar skulu vera sjálfstæðir í störfum sínum og óháðir öðrum þáttum ríkisvaldsins, sbr. 2., 59., 61. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í athugasemdum með frumvarpi til stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 er rakið að áskilnaður 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar um óháða dómstóla feli í sér að dómstólar eigi að vera sjálfstæðir og „ekki háðir öðrum þáttum ríkisvaldsins“. Er skírskotað til þess að „kjör sem dómendum eru tryggð“ séu einn af efnisþáttum í mati á því hvort dómstólarnir teljist sjálfstæðir þannig að fullnægt sé kröfum stjórnarskrárinnar. Er þetta fyrirkomulag meðal annars í samræmi við tilmæli ráðherranefndar Evrópuráðsins nr. R (94) frá 13. október 1994 og nr. (2010)12 frá 17. nóvember 2010 um sjálfstæði, skilvirkni og skyldur dómenda. Þar er ekki aðeins lögð áhersla á að mælt skuli fyrir um launakjör dómara í lögum heldur einnig að tryggt skuli með lögum að ekki verði gripið til launalækkunar sem beinist sérstaklega að dómurum.
Þótt rétt sé að Feneyjanefnd Evrópuráðsins hafi fallist á að almenn lækkun launa opinberra starfsmanna þegar harðnar verulega á dalnum megi ná til dómara eins og það er orðað í athugasemdum með frumvarpinu og verði ekki talin brot á sjálfstæði dómara er rétt að benda á að annað gildir um ítrekaðar skerðingar á launum dómara, skerðingar á launum sem aðrar stéttir hafa notið. Aftur er minnt á að nú er stefnt að fimmtu skerðingunni á sjö árum án þess að því verði haldið fram að hér á landi hafi á þessum árum verið ríkjandi miklir efnahagslegir erfiðleikar. Ítrekuð inngrip síðustu ár í lögákveðnar launaleiðréttingar dómara hafa helgast að sögn stjórnvalda og þingmanna af því að mikilvægt sé að vinna að stöðugleika í íslensku efnahagslífi. Þau áform hafa ekki gengið eftir og er hér viðvarandi verðbólga og háir vextir. Það er því hið venjubundna ástand á Íslandi og hefur verið um langt skeið. Ítrekuð afskipti af launum dómara til að bregðast við venjubundnu ástandi í efnahag lands verða ekki réttlætt með vísan í Feneyjanefnd Evrópuráðsins sem hefur, eins og áður segir og frumvarpshöfundum er tíðrætt um, sagt að almenn lækkun launa geti náð til dómara þegar kreppir að í efnahag lands. Þar er að sjálfsögðu átt við tímabundnar aðgerðir en ekki nær árvissar.
Þá verður einnig að benda á að sú aðgerð, að taka af dómurum leiðréttingu launa í samræmi við það sem aðrar stéttir hafa notið, verður ekki talin hluti af almennri efnahagslegri aðgerð. Dómarar í landinu eru 65 talsins. Samkvæmt því eru þeir rúmlega þriðjungur þeirra samningsréttarlausu stétta sem verða fyrir skerðingu af völdum laganna. Ef 63 alþingismenn eru teknir út fyrir sviga, en þeim sem fara með löggjafarvaldið er vitanlega hverju sinni heimilt að lækka laun sín án þess að sú lækkun verði að ná til annarra opinberra starfsmanna sem ekki hafa samningsrétt á vinnumarkaði, þá eru dómarar rúmlega helmingur þess hóps sem fyrir skerðingunni verður. Ef saksóknarar í landinu eru taldir með dómurum, en um nauðsyn sjálfstæðis þeirra gilda svipuð sjónarmið og eiga við um dómara, þá eru dómarar og saksóknarar um 2/3 hluti þeirra sem fyrir skerðingunni verða. Hér er því langt í frá um að ræða almenna aðgerð gagnvart breiðum hópi embættismanna sem eðlilegt er að dómarar taki þátt í, heldur beinist hún í raun einkum að dómurum og saksóknurum þvert gegn áðurnefndum tilmælum ráðherranefndar Evrópuráðsins. Þá skal því jafnframt bætt við að fráleitt er að halda því fram að eftirágreidd launaleiðrétting tæplega 200 manna hóps, sem lögum samkvæmt skal fylgja tiltekinni mældri launaþróun, veldur ekki verðbólguþrýstingi sem bregðast verði við.
Dómarafélag Íslands gerir jafnframt athugasemd við að í athugasemdum með frumvarpinu sé því teflt fram sem rökum fyrir því að fyrirhugaðar skerðingar á launum dómara séu forsvaranlegar og til samræmis við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar að það hafi verið gert í greinargerðum með fyrri frumvörpum til laga sem skertu laun dómara. Þau rök halda að sjálfsögðu ekki og er minnt á að félagið gerði einnig alvarlegar athugasemdir við þau frumvörp.
Dómarafélag Íslands gerir sérstakar og alvarlegar athugasemdir við þau áform að þrátt fyrir að tölulegur grunnur á bak við nýtt viðmið verði tilbúinn á árinu 2028 leggi frumvarpshöfundar til að ákveðið verði nú að launaleiðréttingin það ár skuli samt aðeins geta orðið mest 3,5% alveg óháð því hvað laun ríkisstarfsmanna munu þá hafa hækkað. Í athugasemdum með frumvarpinu segir meðal annars:
Meginmarkmið frumvarpsins er að festa í lög skýrara viðmið við uppfærslu launa þjóðkjörinna fulltrúa og æðstu embættismanna hverra laun eru ákveðin með lögum. Með því er að því stefnt að koma í veg fyrir frekari inngrip í uppfærslu launa hópsins líkt og átt hafa sér stað undanfarin ár og leitast við að skapa festu og sátt um launafyrirkomulag hópsins.
Þrátt fyrir þetta yfirlýsta meginmarkmið leggja frumvarpshöfundar til að strax á fyrsta ári og þetta nýja viðmið mun liggja fyrir grípi löggjafinn inn í og handstýri þeirri launahækkun sem dómarar eiga að fá í stað þess að láta viðmiðið ráða. Og þetta er lagt til þrátt fyrir að í athugasemdum með frumvarpinu komi fram að í skýrslu starfshópsins sem frumvarpið byggir á komi fram að með þessu nýja viðmiði muni „laun þessara stétta […] þróast með svipuðum hætti og laun ríkisstarfsmanna og verða hvorki leiðandi né sitja eftir.“ Frumvarpshöfundar vilja sem sagt að ákveðið verði að laun dómara muni aðeins hækka um 3,5% jafnvel þótt laun ríkisstarfsmanna hækki hugsanlega meira, það er að laun dómara sitji eftir.
Er framangreindum fyrirætlunum harðlega mótmælt.
Virðingarfyllst,
f.h. stjórnar Dómarafélags Íslands
Kristbjörg Stephensen
